Khái quát về Sự Dịch chuyển Cấu trúc Địa kinh tế Toàn cầu

Hệ thống kinh tế và tài chính toàn cầu trong hai thập kỷ đầu tiên của thế kỷ 21 đã chứng kiến những biến động mang tính bước ngoặt, được dẫn dắt bởi sự cạnh tranh chiến lược và sự phụ thuộc lẫn nhau phức tạp giữa Hợp chủng quốc Hoa Kỳ và Cộng hòa Nhân dân Trung Hoa. Khi xem xét quỹ đạo phát triển từ năm 2000 đến tháng 5 năm 2026, mối quan hệ này không chỉ giới hạn ở các chỉ số kinh tế vĩ mô cơ bản như Tổng sản phẩm quốc nội (GDP) hay cán cân thương mại, mà đã thâm nhập sâu vào các tầng nấc kiến trúc vi mô của hệ thống tài chính quốc tế: các nền tảng thanh toán xuyên biên giới, tỷ trọng dự trữ ngoại hối, và quyền lực định giá hàng hóa. Sự trỗi dậy của Trung Quốc với tư cách là một cường quốc công nghiệp và thương mại đã đặt ra những thách thức chưa từng có đối với quyền bá chủ kinh tế của Mỹ, một quyền bá chủ vốn được neo giữ vững chắc bởi vai trò trung tâm của đồng Đô la Mỹ (USD) trong hệ thống tài chính toàn cầu.

Bối cảnh địa chính trị và địa kinh tế tính đến giữa năm 2026 phản ánh một trạng thái “phân mảnh có hệ thống”. Các cú sốc bên ngoài như cuộc chiến tranh thương mại khởi phát năm 2018, hệ lụy từ các biện pháp trừng phạt tài chính toàn cầu, và gần đây nhất là sự leo thang của cuộc xung đột quân sự tại Trung Đông vào đầu năm 2026 đã thúc đẩy sự ra đời của các chiến lược phòng vệ kinh tế. Các dòng vốn, dự trữ ngoại hối và các hệ thống thanh toán hiện đang được nhìn nhận qua lăng kính an ninh quốc gia (geofinance), nơi rủi ro không chỉ đến từ sự suy thoái kinh tế chu kỳ mà còn từ sự “vũ khí hóa” mạng lưới tài chính.

Báo cáo này trình bày một phân tích toàn diện, dựa trên các tập dữ liệu thực nghiệm quy mô lớn từ Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), Ngân hàng Thế giới (World Bank), Hiệp hội Viễn thông Tài chính Liên ngân hàng Toàn cầu (SWIFT), và Hệ thống Thanh toán Liên ngân hàng Xuyên biên giới (CIPS) của Trung Quốc. Bằng việc bóc tách quỹ đạo tăng trưởng GDP danh nghĩa và Sức mua Tương đương (PPP) từ năm 2000 đến 2026, cũng như sự dịch chuyển vi tế trong cấu trúc tiền tệ quốc tế, báo cáo cung cấp một cái nhìn kiệt xuất về trạng thái hiện tại và tương lai của trật tự kinh tế thế giới.

Tiến trình Phân kỳ và Hội tụ: Quỹ đạo Tăng trưởng GDP (2000-2023)

Kỷ nguyên Hội nhập và Sự Đảo ngược Năng lực Công nghiệp (2000-2017)

Năm 2000 đánh dấu một thời khắc bản lề trước khi Trung Quốc chính thức gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO) vào cuối năm 2001. Tại thời điểm đó, sự chênh lệch về quy mô kinh tế giữa hai quốc gia là vô cùng lớn. GDP danh nghĩa của Trung Quốc chỉ đạt xấp xỉ 1,2 nghìn tỷ USD, trong khi nền kinh tế Mỹ đã khẳng định vị thế siêu cường vô song với quy mô lớn hơn gấp nhiều lần. Tuy nhiên, trong gần hai thập kỷ tiếp theo, Trung Quốc đã hiện thực hóa một “phép màu kinh tế” với tốc độ tăng trưởng trung bình hàng năm cao gấp bốn lần so với Mỹ, từ đó tái định hình hoàn toàn chuỗi cung ứng toàn cầu.

Sự bứt phá này gắn liền với quá trình trở thành “công xưởng của thế giới”. Dữ liệu lịch sử cho thấy, từ năm 1961 đến năm 2024, Trung Quốc đã có tới 22 năm đạt mức tăng trưởng GDP vượt ngưỡng 10%, với đỉnh cao kỷ lục là 19,30% vào năm 1970 (tuy nhiên, giai đoạn hậu 2000 chứng kiến sự tăng trưởng ổn định và có quy mô tuyệt đối lớn hơn rất nhiều). Trong cùng kỳ, tốc độ tăng trưởng của Mỹ đạt đỉnh ở mức 7,24% vào năm 1984 và trải qua 7 năm tăng trưởng âm, bao gồm mức chạm đáy -2,58% trong cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu 2009. Sự khác biệt về tốc độ tăng trưởng đã thu hẹp nhanh chóng khoảng cách quy mô kinh tế. Tính đến năm 2024, GDP danh nghĩa của Trung Quốc đã phình to lên mức 17,7 nghìn tỷ USD.

Sự phụ thuộc lẫn nhau về thương mại là hệ quả trực tiếp của mô hình tăng trưởng này. Vào năm 2000, tổng kim ngạch thương mại của Mỹ đạt 2,0 nghìn tỷ USD, trong khi Trung Quốc chỉ đạt 474 tỷ USD. Đến năm 2024, tổng kim ngạch thương mại của Trung Quốc vọt lên 6,2 nghìn tỷ USD (đạt Tốc độ Tăng trưởng Kép Hàng năm – CAGR là 11,3%), vượt qua mức 5,3 nghìn tỷ USD của Mỹ (CAGR 4,2%). Đồng thời, thâm hụt thương mại của Mỹ đối với Trung Quốc đã gia tăng mạnh mẽ từ mức 83,8 tỷ USD năm 2000 lên 574,2 tỷ USD vào năm 2024, tương đương mức tăng 586% trong hơn hai thập kỷ.

Sự dịch chuyển của dòng vốn và hàng hóa đã tạo ra một hệ sinh thái cộng sinh: Trung Quốc xuất khẩu hàng hóa giá rẻ sang Mỹ, kiềm chế lạm phát cho nền kinh tế lớn nhất thế giới, và sau đó tái đầu tư nguồn thặng dư ngoại hối khổng lồ vào thị trường trái phiếu Kho bạc Mỹ. Theo đó, Trung Quốc đã trở thành một trong những chủ nợ nước ngoài lớn nhất của Washington (sở hữu khoảng 760 tỷ USD trái phiếu Mỹ), góp phần tài trợ cho thâm hụt ngân sách của Mỹ và duy trì giá trị của đồng Đô la. Dù vậy, theo đánh giá của Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF), Mỹ vẫn duy trì sức mạnh cấu trúc vượt trội: tính đến năm 2019, trong khi Trung Quốc bứt phá về sản lượng công nghiệp, Mỹ vẫn đứng thứ 2 thế giới về năng lực cạnh tranh kinh tế tổng thể (bao gồm thể chế, chính sách và mức độ năng suất), bỏ xa vị trí thứ 28 của Trung Quốc.

Xung đột Thương mại 2018-2019 và Rào cản Cấu trúc Chuỗi Cung ứng

Mối quan hệ cộng sinh kinh tế đã bắt đầu bộc lộ những rạn nứt cấu trúc khi thâm hụt thương mại của Mỹ với Trung Quốc chạm đỉnh hơn 377 tỷ USD vào năm 2018. Nhằm bảo vệ an ninh quốc gia, ngăn chặn sự chuyển giao công nghệ bắt buộc và phục hồi năng lực sản xuất nội địa, chính quyền Mỹ đã kích hoạt một cuộc chiến tranh thương mại toàn diện, áp đặt các mức thuế quan trừng phạt dao động từ 34% đến 125% đối với hàng trăm tỷ USD hàng hóa nhập khẩu từ Trung Quốc. Các mức thuế này chủ yếu vẫn được duy trì qua các đời tổng thống và tiếp tục gia tăng đối với các vật liệu công nghệ cốt lõi.

Nghiên cứu định lượng chi tiết về độ co giãn thương mại trong giai đoạn này chỉ ra những tác động phân bổ phức tạp. Khi mức giá hàng hóa tính cả thuế quan tăng lên 1%, xuất khẩu của các doanh nghiệp Trung Quốc sang Mỹ sụt giảm trung bình -4,16%. Điều này trực tiếp làm suy giảm lợi nhuận của các nhà xuất khẩu Trung Quốc. Tuy nhiên, hệ sinh thái sản xuất của Trung Quốc đã thể hiện sự kiên cường đáng kể thông qua cơ chế chuyển hướng thương mại (trade diversion). Sự sụt giảm tại thị trường Mỹ được bù đắp một phần nhờ mức tăng +0,97% lượng hàng xuất khẩu sang các thị trường thứ ba (non-U.S. countries), khiến tổng kim ngạch xuất khẩu của Trung Quốc chỉ giảm nhẹ -0,83% do cú sốc thuế quan trực tiếp. Đáng chú ý, các nhà xuất khẩu Trung Quốc không hạ giá xuất khẩu (giá FOB) để cạnh tranh, đồng nghĩa với việc phần chi phí dư thừa từ các đòn thuế quan của Mỹ đã bị chuyển nhượng hoàn toàn cho người tiêu dùng nội địa Mỹ phải gánh chịu, gia tăng áp lực lạm phát.

Bên cạnh đó, phân tích dữ liệu hải quan (Census và UN Comtrade) tiết lộ một sự thật về tính cứng nhắc của chuỗi cung ứng: “sự phụ thuộc gián tiếp” (indirect reliance) của toàn cầu vào Trung Quốc không hề suy giảm. Khi các doanh nghiệp Mỹ dịch chuyển nguồn nhập khẩu từ Trung Quốc sang các quốc gia trung chuyển (như Mexico hay các quốc gia Đông Nam Á), chính các quốc gia này lại phải gia tăng nhập khẩu nguyên liệu đầu vào và tư liệu sản xuất từ Trung Quốc để đáp ứng đơn hàng của Mỹ. Cơ chế này phản ánh một cú sốc cầu tiêu cực: thuế quan làm giảm giá cả nội địa ở Trung Quốc, khiến hàng hóa của họ trở nên cạnh tranh hơn ở các khu vực khác trên thế giới. Phải mất từ ba đến bốn năm, độ co giãn thay thế (elasticity of substitution) mới bắt đầu phát huy tác dụng rõ rệt, cho phép Mỹ thực sự đa dạng hóa nguồn cung dài hạn.

Hiện trạng Vĩ mô Định hình Năm 2026: Động lực và Sự Phân kỳ

Tính đến nửa đầu năm 2026, nền kinh tế của cả Mỹ và Trung Quốc đều đang hoạt động dưới những áp lực vĩ mô đặc thù, định hình bởi lạm phát, đầu tư công nghệ và sự tái định tuyến thương mại toàn cầu. Những dữ liệu mới nhất trong Quý 1 năm 2026 cung cấp bằng chứng rõ nét về hai mô hình phục hồi trái ngược nhau.

Bối cảnh phức tạp này đặt nền móng cho hội nghị thượng đỉnh giữa Tổng thống Donald Trump và Chủ tịch Tập Cận Bình tại Bắc Kinh vào giữa tháng 5 năm 2026. Các cuộc đàm phán dự kiến sẽ xoay quanh đề xuất về một cơ chế “Hội đồng Thương mại” (Board of Trade) song phương, đánh dấu sự thay đổi chiến lược của Washington từ việc ép buộc Trung Quốc cải cách cơ cấu kinh tế nội bộ sang việc thương lượng quản lý trực tiếp các khối lượng giao dịch và dòng vốn đầu tư.

Đánh giá Tương quan Nền Kinh tế: GDP Danh nghĩa so với Sức mua Tương đương (PPP)

Việc so sánh quy mô kinh tế của hai siêu cường đòi hỏi phải tiếp cận qua hai lăng kính: GDP danh nghĩa (tính theo tỷ giá hối đoái thị trường) và GDP tính theo Sức mua Tương đương (PPP). Sự phân kỳ giữa hai thước đo này phản ánh sâu sắc các nguồn lực thực tế và ảnh hưởng tài chính của mỗi quốc gia.

Theo các bộ dữ liệu mới nhất từ World Economic Outlook (Tháng 4/2026) của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF), Mỹ tiếp tục duy trì ngôi vị nền kinh tế lớn nhất thế giới xét trên thước đo GDP danh nghĩa. Dự phóng cho năm 2026 định giá nền kinh tế Mỹ ở mức xấp xỉ 31.821 tỷ USD, duy trì khoảng cách dẫn trước an toàn so với con số 20.850 tỷ USD của Trung Quốc. Chỉ số danh nghĩa phản ánh sức ảnh hưởng toàn cầu trên thị trường vốn, khả năng mua sắm hàng hóa công nghệ cao quốc tế và vị thế ngoại giao kinh tế. Khoảng cách này được duy trì không chỉ nhờ sự vượt trội về công nghệ của Mỹ mà còn do đồng Nhân dân tệ chịu áp lực mất giá trong bối cảnh lợi suất trái phiếu Mỹ neo cao và nền kinh tế Trung Quốc điều chỉnh cấu trúc.

Ngược lại, thước đo Sức mua Tương đương (PPP) loại bỏ sự biến động của tỷ giá hối đoái và chi phí sinh hoạt phi thương mại. Khi một đồng Đô la (hoặc tương đương) có thể mua được nhiều gạch, xi măng, nhân công và dịch vụ y tế nội địa ở Trung Quốc hơn là ở Mỹ, GDP PPP cung cấp một thước đo trung thực hơn về sản lượng vật chất, năng lực công nghiệp quốc phòng và khả năng huy động tài nguyên nội địa. Theo IMF, Trung Quốc đã vượt Mỹ trở thành nền kinh tế lớn nhất thế giới tính theo PPP từ giữa thập niên trước. Trong năm 2026, GDP PPP của Trung Quốc được dự phóng lên mức khổng lồ 44.300 tỷ USD quốc tế, chiếm 19,89% tổng giá trị GDP toàn cầu. Cùng thời điểm, tỷ trọng tương ứng của nền kinh tế Mỹ tụt xuống mức 14,54% (đạt xấp xỉ 32,4 nghìn tỷ USD).

Tuy nhiên, sự vượt trội về tổng thể không che lấp được thực tế về mức sống của người dân. Mỹ hiện vẫn là một trong những quốc gia giàu nhất thế giới với GDP danh nghĩa bình quân đầu người vượt 85.000 USD và GDP PPP bình quân đầu người cho năm 2026 đạt 92.883 USD. Trung Quốc, với dân số trên 1,4 tỷ người, chỉ đạt mức GDP danh nghĩa bình quân 14.870 USD và PPP bình quân 31.023 USD (đứng thứ 78 trên thế giới về PPP).

Cấu trúc đối nghịch này – Mỹ vượt trội về tài chính và công nghệ tiên tiến (đại diện qua GDP danh nghĩa), Trung Quốc làm chủ sản lượng vật chất và chuỗi cung ứng cơ bản (đại diện qua GDP PPP) – là cơ sở thiết lập một “Chiến tranh Lạnh” về tiền tệ trong dài hạn.

Cấu trúc Quyền lực Tiền tệ Toàn cầu: Vị thế của USD và Nhân dân tệ

Sự thịnh vượng về GDP sẽ thiếu đi tính bền vững nếu không được gắn kết bởi một kiến trúc thanh toán quốc tế vững chãi. Lịch sử kinh tế học hiện đại cho thấy quyền bá chủ tiền tệ mang lại “đặc quyền quá đỗi lớn lao” (exorbitant privilege), cho phép quốc gia phát hành vay nợ với chi phí thấp và kiểm soát dòng chảy thương mại toàn cầu. Việc đánh giá sự dịch chuyển quyền lực giữa Đô la Mỹ và Nhân dân tệ đòi hỏi phải xem xét tỷ trọng thanh toán thông qua Hiệp hội Viễn thông Tài chính Liên ngân hàng Toàn cầu (SWIFT), mạng lưới quyết toán nội bộ CIPS, và cơ cấu dự trữ của các ngân hàng trung ương (COFER).

Sự Thống trị Bền bỉ của Đô la Mỹ và Mạng lưới SWIFT

Bắt đầu thay thế đồng Bảng Anh từ những năm 1920, đồng USD đã xác lập một trật tự không thể chối cãi trên thị trường vốn nhờ sức mạnh kinh tế của Mỹ (chiếm hơn 26% GDP danh nghĩa toàn cầu), tính thanh khoản sâu rộng, bảo vệ quyền lợi nhà đầu tư tuyệt đối và sự thượng tôn pháp luật minh bạch. Các tập đoàn trên toàn cầu, ngay cả khi không có sự tham gia của các thực thể Mỹ, vẫn ưu tiên sử dụng USD để định giá hàng hóa và giao dịch thương mại nhằm hạn chế rủi ro tỷ giá.

Báo cáo phân tích dữ liệu hóa đơn thương mại toàn cầu (từ năm 1990 đến 2023 trên 132 quốc gia) chỉ ra rằng đồng USD hoàn toàn kiểm soát lĩnh vực lập hóa đơn thương mại (trade invoicing). Đáng lưu ý, kể từ năm 2021, bất chấp sự phân cực địa chính trị, các quốc gia không có sự liên kết chặt chẽ với Washington vẫn không thể nhanh chóng từ bỏ sự phụ thuộc vào USD, phản ánh sức ỳ cấu trúc và “hiệu ứng mạng lưới” mãnh liệt của đồng bạc xanh. Trong lĩnh vực tài trợ thương mại truyền thống qua thư tín dụng (L/C) và bảo lãnh ngân hàng (thể hiện qua các thông điệp MT 400 và MT 700 trên SWIFT), USD kiểm soát khoảng 80% thị phần, một con số phản ánh vị thế không thể bị đe dọa trong ngắn hạn.

Theo hệ thống theo dõi tiền tệ toàn cầu của SWIFT (Global Currency Tracker) cập nhật đến tháng 3 năm 2026, USD tiếp tục phá vỡ các mức cao lịch sử, nắm giữ 51,14% thị phần thanh toán toàn cầu tính theo giá trị. Nếu loại trừ các giao dịch nội bộ trong Khu vực Đồng tiền chung châu Âu (Eurozone), sự thống trị của USD trong thanh toán quốc tế thuần túy lên tới 49,25%. Đồng Euro đứng vị trí thứ hai với 21,30%, tiếp theo là Bảng Anh (6,54%), Yên Nhật (3,53%) và Nhân dân tệ của Trung Quốc (3,10%).

Hành trình Quốc tế hóa của Đồng Nhân dân tệ (RMB)

Tham vọng quốc tế hóa đồng Nhân dân tệ của Trung Quốc được khởi xướng từ năm 2009 với chiến lược thận trọng: bắt đầu tại các tỉnh ven biển, sau đó thiết lập mạng lưới Thỏa thuận Hoán đổi Tiền tệ Song phương (BSAs) với các đối tác như Hồng Kông, Malaysia, Belarus, và Argentina. Các khoản BSAs này đóng vai trò như những bộ đệm thanh khoản, cung cấp công cụ chống lại các cú sốc thiếu hụt vốn ngoại tệ và giảm chi phí giao dịch cho các doanh nghiệp xuất nhập khẩu nội địa. Đặc biệt, năm 2015 chứng kiến các cột mốc mang tính cấu trúc khi Trung Quốc điều chỉnh cơ chế tỷ giá hối đoái, tiếp cận mức độ tự do hóa tài khoản vốn cao hơn, và thành công trong việc thuyết phục IMF đưa đồng RMB vào giỏ Quyền Rút vốn Đặc biệt (SDR) từ tháng 10 năm 2016, chính thức thừa nhận RMB là một loại tiền tệ dự trữ.

Hành trình của RMB trên mạng lưới SWIFT phản ánh một sự tăng trưởng ngoạn mục từ mức nền thấp. Trong tháng 4 năm 2010, RMB chỉ chiếm 0,9% doanh số giao dịch ngoại hối không kê đơn (OTC), đứng hạng thứ 17 toàn cầu. Đến tháng 12 năm 2022, tỷ trọng RMB trên SWIFT đạt 2,15%. Dù vậy, thị phần của RMB luôn đối mặt với sự trồi sụt do ảnh hưởng của chu kỳ tăng trưởng chậm lại ở Trung Quốc và áp lực thoái vốn của nhà đầu tư nước ngoài. RMB đạt mức 4,72% trên SWIFT vào tháng 3 năm 2024, rồi thoái lui xuống 2,93% vào tháng 8 năm 2025, và ổn định ở mức 3,10% – 3,13% vào quý 1 năm 2026 (ổn định vững chắc ở vị trí thứ 5 thế giới).

Động thái Dịch chuyển trong Dự trữ Ngoại hối Toàn cầu (COFER)

Bức tranh quyền lực tiền tệ sẽ không hoàn chỉnh nếu bỏ qua cơ cấu tài sản dự trữ của các Ngân hàng Trung ương. Dữ liệu Cơ cấu Tiền tệ Dự trữ Ngoại hối Chính thức (COFER) do IMF phát hành vào đầu năm 2026 cho thấy những dịch chuyển ngầm định nhưng kiên quyết.

IMF đã áp dụng phương pháp luận COFER mới từ năm 2025 nhằm loại bỏ tỷ lệ “chưa phân bổ”, phân bổ toàn vẹn 100% tài sản toàn cầu để minh bạch hóa số liệu. Báo cáo mới nhất chỉ ra rằng, tính đến Quý 4 năm 2025, tỷ trọng của USD trong dự trữ toàn cầu tiếp tục duy trì đà giảm chậm rãi trong dài hạn, lùi về mức 56,77% (giảm từ 56,93% trong Q3/2025). Đồng Euro đứng thứ hai ở mức 20,25%. Đáng chú ý, tỷ trọng nắm giữ tài sản bằng RMB đã tăng từ 1,92% trong quý trước lên 1,95% trong Quý 4 năm 2025 (và có thời điểm vượt 2,12% vào Q2/2025 trước khi điều chỉnh do biến động tỷ giá).

Tuy nhiên, động lực lớn nhất làm xói mòn thị phần của USD không chỉ đến từ RMB mà còn đến từ rổ “các loại tiền tệ phi truyền thống” khác (như Đô la Úc, Đô la Canada, Franc Thụy Sĩ), chiếm trên 20% dự trữ toàn cầu. Sự đa dạng hóa này phản ánh nhu cầu tối thiểu hóa rủi ro tập trung của các nhà quản lý dự trữ toàn cầu, đặc biệt trước nguy cơ trừng phạt hệ thống từ Washington.

CIPS và Quá trình Giải Cấu trúc Quyền lực SWIFT

Việc chỉ nhìn vào thị phần 3,1% trên hệ thống SWIFT để kết luận về mức độ ảnh hưởng của đồng Nhân dân tệ là một sự định vị thiếu sót. Báo cáo đánh giá của Hội đồng Quan hệ Đối ngoại Mỹ (CFR) đã chỉ ra một hiện tượng thú vị: sự suy giảm biểu kiến của tỷ trọng RMB trên SWIFT tỷ lệ nghịch với sự tăng vọt các luồng giao dịch khép kín bên trong Hệ thống Thanh toán Liên ngân hàng Xuyên biên giới (CIPS) của Trung Quốc.

CIPS ra mắt tháng 10 năm 2015, được sự hậu thuẫn của PBOC, hoạt động khác hoàn toàn về mặt kiến trúc so với SWIFT. Nếu như SWIFT chỉ đơn thuần là một mạng lưới viễn thông mã hóa gửi lệnh thanh toán (không trực tiếp chứa tiền) đòi hỏi mạng lưới tài khoản Nostro/Vostro trung gian, thì CIPS đóng vai trò là một phòng bù trừ trung tâm (clearing house) tích hợp khả năng thanh toán quyết toán gộp thời gian thực (RTGS) trực tiếp bằng đồng RMB. Cơ chế này mang lại hai lợi ích vô giá: loại bỏ USD trong vai trò tiền tệ trung gian quy đổi, và che giấu các luồng tiền nhạy cảm khỏi con mắt giám sát của các cơ quan trừng phạt phương Tây (như OFAC).

Trong quá khứ (tính đến năm 2022), khoảng 80% các lệnh chuyển tiền CIPS vẫn phải được gửi qua định dạng tin nhắn SWIFT bởi các “Thành viên Gián tiếp”. Tuy nhiên, từ năm 2024 đến năm 2026, số lượng các “Thành viên Trực tiếp” kết nối trực diện với nền tảng CIPS đã tăng đột biến gần 40% (từ 139 lên xấp xỉ 193 ngân hàng). Sự gia tăng số lượng tài khoản kết nối trực tiếp tạo ra một “điểm mù thống kê” đối với SWIFT, đồng nghĩa với việc lượng khổng lồ RMB lưu chuyển qua hạ tầng nội bộ CIPS sẽ hoàn toàn vắng bóng trong các báo cáo định kỳ của mạng lưới tài chính phương Tây.

Hiệu suất của CIPS đang tăng tốc theo cấp số nhân. Năm 2022, hệ thống này chỉ xử lý 96,7 nghìn tỷ RMB (khoảng 14 nghìn tỷ USD). Đến năm 2024, con số này đã tăng vọt 43% lên mức 175,49 nghìn tỷ RMB (xấp xỉ 24,47 nghìn tỷ USD) với 8,2 triệu giao dịch, phục vụ hơn 4.900 định chế ngân hàng trên 189 quốc gia. Tính đến tháng 5 năm 2026, mạng lưới CIPS sở hữu 176 thành viên trực tiếp và 1.514 thành viên gián tiếp; trong đó hơn 1.100 thành viên tới từ châu Á, cho thấy sự bám rễ vững chắc tại khu vực lân cận.

Số liệu nhật ký giao dịch cập nhật đến tháng 5 năm 2026 ghi nhận các kỷ lục vô tiền khoáng hậu. Trong suốt tháng 3 năm 2026, khối lượng thanh toán trung bình hàng ngày vọt lên 920 tỷ RMB (cao hơn nhiều so với mức 680 tỷ RMB của năm 2023). Thậm chí, trong những ngày giao dịch sôi động đầu tháng 4 và đầu tháng 5 năm 2026, hệ thống đã xử lý hơn 1,2 nghìn tỷ RMB (tương đương 179 tỷ USD) mỗi ngày, đánh dấu mức cao chưa từng có trong lịch sử quốc tế hóa RMB.

(Lưu ý: Tỷ giá quy đổi xấp xỉ mang tính chất tham khảo tại thời điểm giao dịch)

Bước nhảy vọt về dung lượng của CIPS chứng minh rằng Trung Quốc đã thiết lập thành công một cơ sở hạ tầng thanh toán thay thế quy mô lớn, đủ sức hấp thụ các cú sốc và bảo vệ hệ thống chuỗi cung ứng của mình trong trường hợp cực đoan bị cắt đứt khỏi hệ thống SWIFT.

Chất Xúc tác Địa chính trị và Sáng kiến Mạng lưới Đa phương

Trừng phạt Phương Tây, Xung đột Iran và Sự Lên ngôi của Petroyuan

Sự bùng nổ của CIPS và mức tăng trưởng dòng tiền RMB xuyên biên giới không phải là những sự kiện ngẫu nhiên, mà là phản ứng cơ học đối với môi trường rủi ro địa chính trị ngày càng khắc nghiệt. Việc phương Tây tiến hành phong tỏa tài sản và ngắt kết nối SWIFT đối với các quốc gia như Nga sau sự kiện năm 2022 đã đóng vai trò là “lời cảnh tỉnh” vĩ đại nhất đối với các nền kinh tế đang phát triển. Nga đã phải nhanh chóng tái cấu trúc cơ chế xuất khẩu năng lượng sang Trung Quốc, chấp nhận lập hóa đơn và thanh toán hoàn toàn bằng đồng Nhân dân tệ thay vì Euro hay USD.

Vào đầu năm 2026, cuộc xung đột quân sự quy mô lớn tại Iran (liên quan trực tiếp tới Mỹ và Israel) đã trở thành điểm uốn của trật tự Petrodollar. Sự leo thang quân sự tại Vịnh Ba Tư không chỉ đẩy giá dầu thô vọt lên hơn 60%, mà còn trao cho Tehran cái cớ để thiết lập cơ chế kiểm soát Eo biển Hormuz. Dữ liệu từ Hội đồng Đại Tây Dương (Atlantic Council) và phân tích tình báo tài chính tiết lộ một xu hướng chấn động: Tehran đã yêu cầu các tàu chở dầu và tàu thương mại quốc tế phải thanh toán trực tiếp lệ phí bảo đảm an ninh hàng hải bằng đồng Nhân dân tệ thay vì đồng Đô la Mỹ. Các khoản thanh toán này được thực hiện liền mạch thông qua CIPS, vô hiệu hóa hoàn toàn lệnh cấm vận tài chính của Mỹ. Trong cùng thời điểm, các nhà máy lọc dầu độc lập của Trung Quốc (teapot refineries) liên tục đẩy mạnh thu mua dầu thô của Iran bất chấp áp lực trừng phạt, và toàn bộ quy trình cũng được định giá, thanh toán bằng RMB.

Sức hút của “Petroyuan” đã lan rộng ra khỏi các quốc gia bị trừng phạt. Đến tháng 3 năm 2026, các thống kê cho thấy hơn 40% khối lượng giao dịch thương mại dầu mỏ giữa Saudi Arabia và Trung Quốc đã được chuyển sang thanh toán bằng Nhân dân tệ, và hai ngân hàng quốc doanh lớn nhất của Saudi Arabia đang gấp rút tích hợp vào hệ thống CIPS để tăng cường khả năng xử lý thanh khoản.

Đỉnh điểm của sự thâm nhập này được ghi nhận trong lĩnh vực Hàng hóa Cơ bản Khai khoáng (Mining Commodities), vốn là mặt trận kiên cố nhất của đồng USD. Các tập đoàn khai thác khổng lồ của phương Tây như BHP Group đã bắt đầu chấp nhận sử dụng rổ giá chuẩn (pricing benchmark) niêm yết bằng đồng Nhân dân tệ trên các sàn giao dịch hợp đồng tương lai tại Thượng Hải cho các giao dịch quặng sắt bán cho thị trường Trung Quốc. Đồng thời, các nhà nhập khẩu Ấn Độ đã sử dụng cơ chế thanh toán RMB thông qua các ngân hàng bên thứ ba để giải quyết các hợp đồng năng lượng nhằm lách trừng phạt. Hàng loạt đột phá cấu trúc này cho thấy RMB không chỉ còn là đồng tiền thanh toán thương mại thứ cấp mà đã bắt đầu cạnh tranh trực diện chức năng “niêm yết giá hàng hóa” (invoicing/pricing currency) – đặc quyền lịch sử của đồng bạc xanh.

Sáng kiến Mạng lưới Đa phương: Sự Mở rộng BRICS và BRICS Pay (Năm 2026)

Cùng với những nỗ lực tự thân của Trung Quốc, quá trình phi đô la hóa còn được thể chế hóa thông qua sự trỗi dậy của khối BRICS. Khởi nguyên từ một nền tảng đối thoại giữa Brazil, Nga, Ấn Độ và Trung Quốc, BRICS đã liên tục kết nạp Nam Phi và gần đây nhất là làn sóng mở rộng kỷ lục vào năm 2024-2025 với Ai Cập, Ethiopia, Iran, UAE, Saudi Arabia, và Indonesia. Tập hợp này hiện đại diện cho hơn 45% dân số toàn cầu, nắm giữ 35% GDP toàn cầu và là nhà cung cấp năng lượng lớn nhất thế giới. Mục tiêu cốt lõi của BRICS+ không chỉ là tăng cường hợp tác ngoại giao mà còn là tái cấu trúc hệ thống quản trị tài chính toàn cầu, thoát khỏi cái bóng của Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) và Ngân hàng Thế giới.

Trọng tâm của chiến lược địa kinh tế này là nền tảng BRICS Pay, một kiến trúc thanh toán phân tán vừa được hé lộ và đưa vào chạy thử nghiệm chuẩn bị cho Hội nghị Thượng đỉnh BRICS tại Ấn Độ vào tháng 9 năm 2026. Khác với tham vọng tạo ra một đồng tiền chung duy nhất mang kiểu dáng của đồng Euro – một ý tưởng bị đánh giá là phi thực tế do sự dị biệt về cơ cấu kinh tế, mức lạm phát và mâu thuẫn địa chính trị nội khối – BRICS Pay được thiết kế như một liên minh giao thức công nghệ (cross-border protocol).

Dựa trên công nghệ sổ cái phân tán (blockchain/DLT), mạng lưới này thiết lập tính tương tác (interoperability) giữa các nền tảng tiền kỹ thuật số của ngân hàng trung ương (CBDCs) và các hệ thống nội địa có sẵn: kết nối CIPS của Trung Quốc, SPFS của Nga và Nền tảng Giao diện Thanh toán Hợp nhất (UPI) của Ấn Độ. Giao thức thử nghiệm tuyên bố có khả năng xử lý lên tới 20.000 lệnh mỗi giây (TPS) với chi phí gần như bằng không nhờ mã nguồn mở, cho phép các doanh nghiệp xuất khẩu loại bỏ chi phí chuyển đổi tỷ giá chéo (cross-rate conversion) thông qua USD, nâng cao trực tiếp sức cạnh tranh về giá.

Dù có chung tham vọng thiết lập một cơ sở hạ tầng độc lập và giảm sự phụ thuộc vào SWIFT, sự đồng thuận chính trị bên trong BRICS không hoàn toàn khăng khít. Trong nhiệm kỳ Chủ tịch BRICS năm 2026, Ấn Độ đang thể hiện thái độ thận trọng. Các quan chức hàng đầu của Ngân hàng Dự trữ Ấn Độ (RBI) và Ngoại trưởng S. Jaishankar liên tục khẳng định rằng: trọng tâm của New Delhi là “quản trị rủi ro” (de-risking) và khuyến khích giao thương bằng đồng nội tệ, chứ không phải là một chính sách có hệ thống nhằm phế truất đồng USD hay ủng hộ chương trình nghị sự “vũ khí hóa tài chính” đối nghịch. Ấn Độ nhận thức rõ rằng đồng USD vẫn đóng vai trò là “mỏ neo của sự ổn định kinh tế toàn cầu” và tỏ ra nghi ngại trước nguy cơ BRICS Pay sẽ vô tình trở thành công cụ củng cố quyền bá chủ của đồng Nhân dân tệ.

Chính vì những mâu thuẫn chính sách nội khối này, kịch bản khả dĩ nhất cho BRICS Pay trong trung hạn không phải là việc xóa sổ đồng USD, mà là sự tồn tại của một nền tảng phân mảnh nhưng liên thông, xử lý các hành lang thương mại đặc thù (như năng lượng, nông sản, khoáng sản) song song với hệ thống SWIFT hiện hữu.

Tổng kết Động lực Học và Dự báo Tương lai

Hơn một phần tư thế kỷ kể từ năm 2000, hệ thống kinh tế toàn cầu đang chuyển mình từ mô hình đơn cực lấy Mỹ làm trung tâm sang cấu trúc đa cực, được phản ánh qua sự thu hẹp khoảng cách GDP và cuộc chạy đua kiến trúc thanh toán giữa Mỹ và Trung Quốc.

• Ở cấp độ sức mạnh sản xuất và quy mô vật chất, Trung Quốc đã củng cố thành công vị thế nhà cung cấp công nghiệp bất khả xâm phạm. Bất chấp sự bủa vây của các rào cản thuế quan từ năm 2018 và nỗ lực phân tách chuỗi cung ứng của Washington, bộ máy sản xuất khổng lồ của Trung Quốc vẫn tìm ra cơ chế chuyển hướng linh hoạt. Việc đẩy mạnh xuất khẩu công nghệ xanh, xe điện và các tư liệu trung gian sang Khối Nam Bán cầu đã giúp Trung Quốc duy trì đà tăng trưởng mạnh mẽ, ghi nhận mức 5,0% trong Quý 1 năm 2026. Ở thước đo GDP Sức mua Tương đương (PPP), nền kinh tế Trung Quốc đã bỏ xa Mỹ với quy mô đạt 44.300 tỷ USD vào năm 2026 (chiếm gần 20% sản lượng toàn cầu). Sức mạnh PPP cho thấy khả năng huy động tài nguyên phần cứng – từ cơ sở hạ tầng, y tế đến công nghiệp quốc phòng – vượt lên trên sự biến động của tỷ giá hối đoái.
• Tuy nhiên, ở cấp độ sức mạnh tài chính và công nghệ, Mỹ tiếp tục bảo vệ vững chắc “ngôi vương” của mình. Dẫn đầu với nền kinh tế trị giá gần 32.000 tỷ USD danh nghĩa (năm 2026) và sự bứt phá vượt bậc về chu kỳ đầu tư Trí tuệ Nhân tạo, Mỹ khẳng định sự thống trị đối với các cấu trúc tiên tiến nhất của nền kinh tế tri thức. Tính thanh khoản tuyệt đối của tài sản định giá bằng Đô la, cùng niềm tin cấu trúc vào hệ thống pháp luật Mỹ, tiếp tục neo giữ thị phần của đồng USD trên mạng lưới SWIFT ở mức hơn 51% và trong tài trợ thương mại ở mức 80%.
• Sự dịch chuyển lớn nhất và mang tính đe dọa nhất nằm ở cấu trúc vi mô của hệ thống thanh toán xuyên biên giới. Các chính sách vũ khí hóa lệnh trừng phạt (sanctions weaponization) của phương Tây đã đóng vai trò là một “cú hích sinh tồn” ép các nền kinh tế đang phát triển phải đẩy nhanh tiến trình phi đô la hóa. Sự vươn lên mãnh liệt của Hệ thống Thanh toán Liên ngân hàng Xuyên biên giới (CIPS) – với mức giao dịch phá kỷ lục 1,22 nghìn tỷ RMB/ngày vào năm 2026 và việc tích hợp thanh toán lệ phí eo biển Hormuz, dầu mỏ từ Nga, Saudi Arabia bằng Nhân dân tệ – chứng tỏ ranh giới bảo vệ cuối cùng của đồng USD (thị trường định giá hàng hóa cơ bản) đã bị xuyên thủng. Cùng với cơ sở hạ tầng phi tập trung BRICS Pay đang dần hình thành, hệ thống tài chính toàn cầu đang chính thức bước vào kỷ nguyên “lưỡng cực tiền tệ”.

Trong thập kỷ tới, cấu trúc vĩ mô toàn cầu sẽ vận hành dưới một mô hình lai (hybrid system): Đồng Đô la Mỹ và mạng lưới SWIFT sẽ tiếp tục thống trị ở Bắc Bán cầu, trong các giao dịch vốn cấp cao và thị trường tài chính phát triển; trong khi đồng Nhân dân tệ, kết hợp cùng mạng lưới thanh toán nội tệ của BRICS, sẽ kiểm soát các hành lang thương mại khoáng sản, năng lượng và hàng hóa vật chất tại khu vực Nam Bán cầu. Khả năng quản trị rủi ro thanh khoản trên cả hai hệ thống phân tách này sẽ trở thành tiêu chuẩn sinh tồn mới đối với các tập đoàn đa quốc gia và các định chế tài chính toàn cầu.