Trong hơn hai thập kỷ qua, nền kinh tế Việt Nam đã trải qua một quá trình chuyển đổi sâu sắc mang tính cấu trúc, đánh dấu sự dịch chuyển từ một nền kinh tế thu nhập thấp, dựa chủ yếu vào sản xuất nông nghiệp thô sơ, sang một nền kinh tế công nghiệp hóa mới với mức thu nhập trung bình thấp và có độ mở thương mại thuộc nhóm lớn nhất thế giới. Sự tiến hóa của quy mô Tổng sản phẩm quốc nội (GDP) không chỉ phản ánh mức độ mở rộng về lượng do quá trình tích lũy tư bản, mà còn biểu đạt những thay đổi căn bản về chất trong mô hình tăng trưởng, năng lực sản xuất và khả năng hội nhập ngày càng sâu rộng vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Khởi điểm vào năm 2000, quy mô GDP danh nghĩa của Việt Nam mới chỉ đạt mức 31,17 tỷ USD với tốc độ tăng trưởng 6,79%.³ Tại thời điểm đó, mô hình tăng trưởng chủ yếu dựa vào việc khai thác tài nguyên thiên nhiên, thâm dụng lao động giá rẻ và các dự án đầu tư cơ bản của Nhà nước. Tuy nhiên, qua các chu kỳ kinh tế đan xen giữa mở rộng và thắt chặt, quy mô nền kinh tế đã liên tục thiết lập các cột mốc mới. GDP đã đạt 101,6 tỷ USD vào năm 2010, tương đương mức tăng gấp 3,26 lần so với năm 2000.⁴ Động lực tăng trưởng tiếp tục được củng cố, đưa quy mô nền kinh tế vượt qua ngưỡng 346 tỷ USD vào năm 2020, bất chấp những tác động ban đầu của đại dịch COVID-19.⁵ Sự tăng tốc này tiếp tục được duy trì khi GDP chạm mức 433,86 tỷ USD vào năm 2023 và 476,39 tỷ USD vào năm 2024.³ Tính đến dự phóng cho năm 2025, quy mô GDP danh nghĩa được kỳ vọng sẽ cán mốc 500 tỷ USD đến 514 tỷ USD. Cùng với sự mở rộng về quy mô tổng lượng, GDP bình quân đầu người đã có bước nhảy vọt lịch sử từ dưới 700 USD trong những năm đầu tiến hành chính sách Đổi mới lên tiệm cận mức 4.500 USD vào năm 2023 và ước đạt 4.900 USD đến 5.026 USD vào năm 2025.²

Thành tựu tăng trưởng này đi kèm với những tiến bộ vượt bậc về an sinh xã hội. Tỷ lệ nghèo cùng cực (được đo lường bằng chuẩn sống dưới 3,65 USD/ngày) đã giảm mạnh từ mức 14% xuống dưới 4% trong giai đoạn 2010-2023.² Bức tranh kinh tế khu vực cũng chứng kiến sự thu hẹp khoảng cách đáng kể giữa Việt Nam và các nền kinh tế lớn trong khối ASEAN. Điển hình, nếu như vào năm 1986, Việt Nam đứng thứ 9/10 quốc gia ASEAN về quy mô GDP⁵ thì đến nay khoảng cách GDP giữa Việt Nam và Thái Lan đã được thu hẹp mạnh mẽ, từ mức chênh lệch 82,05 tỷ USD năm 2023 xuống chỉ còn 50,02 tỷ USD năm 2024.³ Sự dịch chuyển này chứng minh hiệu quả của các chính sách thu hút đầu tư nước ngoài và chiến lược hội nhập quốc tế xuyên suốt nhiều nhiệm kỳ.

Bước vào quý II năm 2026, Việt Nam đứng trước một ngã rẽ chiến lược có tính chất quyết định. Đại hội Đảng và Quốc hội khóa XVI vừa chính thức thông qua một tầm nhìn vĩ mô chưa từng có tiền lệ cho giai đoạn Kế hoạch phát triển kinh tế – xã hội 2026 – 2030: phấn đấu tăng trưởng GDP bình quân đạt từ 10%/năm trở lên, với mục tiêu vĩ mô đưa GDP bình quân đầu người chạm ngưỡng 8.500 USD vào năm 2030.⁷ Đây không đơn thuần là những con số mang tính chỉ báo định lượng, mà là bản lề cho định hướng chiến lược mang tên “Kỷ nguyên vươn mình của dân tộc”.¹⁷ Mục tiêu tối thượng của kỷ nguyên này là đưa Việt Nam bứt phá khỏi bẫy thu nhập trung bình – một rào cản đã từng khiến nhiều quốc gia lân cận như Thái Lan hay Malaysia bị đình trệ – và tiến tới trở thành quốc gia phát triển có thu nhập cao vào năm 2045. Báo cáo nghiên cứu này sẽ đi sâu phân tích tiến trình vận động cấu trúc của GDP Việt Nam qua từng phân đoạn 5 năm kể từ năm 2000, bóc tách các động lực nội tại, đánh giá cú sốc địa chính trị toàn cầu đầu năm 2026, từ đó định lượng tính khả thi và các thiết chế cần thiết cho kịch bản tăng trưởng 2026 – 2030.

Sự phát triển của kinh tế Việt Nam không đi theo một quỹ đạo tuyến tính mà vận động qua các chu kỳ vĩ mô rõ rệt. Mỗi chu kỳ 5 năm lại mang một đặc trưng riêng về động lực tổng cầu, độ mở thể chế, chính sách tiền tệ và khả năng chống chịu trước các cú sốc từ bên ngoài.

Bảng 1: Phân tích các chỉ số tăng trưởng GDP và quy mô kinh tế qua các chu kỳ 5 năm

2.1. Giai đoạn 2001 – 2005: Khởi sắc hội nhập và định hình khu vực xuất khẩu

Trong giai đoạn 2001 – 2005, nền kinh tế Việt Nam bắt đầu hấp thụ những lợi ích to lớn từ việc bình thường hóa quan hệ kinh tế quốc tế, đặc biệt là việc ký kết Hiệp định Thương mại Song phương Việt – Mỹ (BTA). Tốc độ tăng trưởng các năm đầu thế kỷ 21 duy trì ổn định ở mức 6,19% năm 2001, 6,32% năm 2002 và 6,90% năm 2003.³ Đây là thời kỳ hình thành rõ nét mô hình tăng trưởng định hướng xuất khẩu. Dòng vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) bắt đầu chảy mạnh vào các khu công nghiệp, tập trung chủ yếu vào các ngành thâm dụng lao động như dệt may, da giày và lắp ráp cơ khí cơ bản. Dù giá trị gia tăng nội địa trong giai đoạn này chưa cao, nhưng nó đã giải quyết triệt để bài toán việc làm cho hàng triệu lao động nông thôn chuyển dịch ra thành thị, tạo tiền đề tâm lý và năng lực sản xuất vô cùng tích cực cho việc Việt Nam chính thức gia nhập Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO).

2.2. Giai đoạn 2006 – 2010: Cú sốc hội nhập, bong bóng tài sản và bài học vĩ mô

Giai đoạn 2006 – 2010 là một minh chứng kinh điển trong kinh tế học phát triển về tính hai mặt của việc hội nhập sâu rộng khi nền tảng thể chế và năng lực hấp thụ vốn trong nước chưa thực sự vững chắc. Tốc độ tăng trưởng GDP bình quân trong toàn giai đoạn đạt 7%/năm, và quy mô GDP năm 2010 đã chạm mốc 101,6 tỷ USD. Ngay sau khi chính thức gia nhập WTO vào năm 2007, Việt Nam đón nhận một làn sóng vốn đầu tư gián tiếp (FII) và trực tiếp (FDI) khổng lồ chưa từng có.

Tuy nhiên, do sự non trẻ trong điều hành chính sách tiền tệ, lượng ngoại tệ chảy vào ồ ạt đã gây áp lực lên cung tiền nội địa. Kết hợp với chính sách tài khóa nới lỏng và hoạt động đầu tư dàn trải của các tập đoàn kinh tế Nhà nước (SOEs), nền kinh tế nhanh chóng rơi vào tình trạng phát triển quá nóng. Trong bối cảnh đó, cuộc khủng hoảng tài chính toàn cầu năm 2008 bùng nổ, tạo ra một cú sốc ngoại sinh nghiêm trọng.²⁰ Nền kinh tế Việt Nam phải đối phó cùng lúc với tình trạng lạm phát phi mã (có những thời điểm CPI vượt mốc 20%), thâm hụt cán cân thanh toán trầm trọng và sự sụp đổ của bong bóng bất động sản và chứng khoán. Chỉ số ICOR (tỷ lệ vốn trên sản lượng tăng thêm) trong giai đoạn này ở mức rất cao, cho thấy sự kém hiệu quả trong phân bổ nguồn lực.

2.3. Giai đoạn 2011 – 2015: “Trạm nghỉ” tái cơ cấu và ưu tiên ổn định tiền tệ

Hệ quả từ sự bất ổn vĩ mô của giai đoạn trước buộc Chính phủ và Ngân hàng Nhà nước Việt Nam phải thay đổi hoàn toàn tư duy điều hành kinh tế trong giai đoạn 2011 – 2015. Thay vì chạy đua theo mục tiêu tăng trưởng tốc độ cao bằng mọi giá, trọng tâm chính sách được dịch chuyển quyết liệt sang việc ổn định kinh tế vĩ mô, kiềm chế lạm phát và thực thi Đề án tái cơ cấu nền kinh tế. Đề án này tập trung vào ba trụ cột: tái cơ cấu đầu tư công, tái cơ cấu doanh nghiệp nhà nước (đẩy mạnh cổ phần hóa) và tái cơ cấu hệ thống tổ chức tín dụng (xử lý nợ xấu thông qua việc thành lập VAMC).

Do việc áp dụng chính sách thắt chặt tiền tệ để hút thanh khoản dư thừa và kiềm chế lạm phát, tốc độ tăng trưởng GDP bình quân trong giai đoạn 2011 – 2015 đã chậm lại, chỉ đạt mức trung bình 5,9%/năm. Mặc dù đây là mức tăng trưởng thấp nhất trong nhiều thập kỷ, sự chững lại này được các chuyên gia kinh tế đánh giá là một “trạm nghỉ” bắt buộc và mang tính chữa lành. Quá trình thanh lọc này giúp nền kinh tế loại bỏ những doanh nghiệp sử dụng đòn bẩy tài chính quá mức, xử lý nợ xấu ngân hàng, từ đó thiết lập lại mặt bằng lãi suất và tỷ giá hối đoái ổn định hơn, tạo bộ đệm an toàn chống đỡ các cú sốc trong tương lai.

2.4. Giai đoạn 2016 – 2020: Động lực tư nhân, FDI chất lượng cao và thử thách đại dịch

Trên nền tảng kinh tế vĩ mô đã được củng cố vững chắc, chu kỳ 2016 – 2020 ghi nhận một đồ thị tăng trưởng hình sin hướng lên mạnh mẽ. Từ năm 2016 đến 2019, tốc độ tăng trưởng bình quân đạt mức ấn tượng 6,8%/năm.⁴ Động lực cốt lõi trong giai đoạn này có sự chuyển dịch rõ rệt: sự vươn lên mạnh mẽ của khu vực kinh tế tư nhân trong nước và dòng vốn FDI thế hệ mới. Các doanh nghiệp tư nhân bắt đầu mở rộng sang các lĩnh vực công nghiệp nặng, dịch vụ cao cấp và bất động sản chuyên nghiệp. Cùng lúc, dòng vốn từ Hàn Quốc, Nhật Bản chuyển dịch trọng tâm đầu tư sang lĩnh vực công nghiệp chế biến, chế tạo thiết bị điện tử, đưa Việt Nam trở thành một cứ điểm sản xuất smartphone và linh kiện điện tử lớn trên toàn cầu.

Tuy nhiên, “thiên nga đen” mang tên đại dịch COVID-19 xuất hiện vào năm 2020 đã tạo ra một cú sốc chưa từng có. Theo nhận định của Tổ chức Thương mại Thế giới (WTO), khủng hoảng do suy thoái COVID-19 nghiêm trọng và khốc liệt hơn rất nhiều so với cuộc khủng hoảng tài chính 2008.²⁰ Đại dịch làm đứt gãy đồng thời cả tổng cung (chuỗi sản xuất bị phong tỏa) lẫn tổng cầu (tiêu dùng toàn cầu sụt giảm). Mặc dù vậy, nhờ năng lực quản trị rủi ro y tế cộng đồng xuất sắc trong giai đoạn đầu và các chính sách tài khóa linh hoạt, Việt Nam là một trong số ít các nền kinh tế trên thế giới duy trì được mức tăng trưởng dương trong năm 2020. Quy mô GDP năm 2020 cán mốc 346 tỷ USD. Sự phục hồi nhanh chóng này đã củng cố vững chắc vị thế của Việt Nam như một “bến đỗ an toàn”, đẩy nhanh quá trình đa dạng hóa chuỗi cung ứng của các tập đoàn đa quốc gia (chiến lược Trung Quốc + 1).

2.5. Giai đoạn 2021 – 2025: Phục hồi chữ V, nâng cấp vị thế và chạm mốc 500 tỷ USD

Được thiết kế với mục tiêu tốc độ tăng trưởng GDP bình quân 5 năm trong khoảng 6,5 – 7%¹⁹, giai đoạn 2021 – 2025 thực tế diễn ra với nhiều biến động phức tạp. Nền kinh tế chịu tổn thất nặng nề trong năm 2021 do các đợt phong tỏa diện rộng, tiếp đó là những hệ lụy từ xung đột Nga – Ukraine gây đứt gãy chuỗi cung ứng nguyên vật liệu. Tuy nhiên, nửa cuối của chu kỳ chứng kiến sự phục hồi theo hình chữ V mạnh mẽ. Nền kinh tế liên tục gia tăng quy mô từ 433,86 tỷ USD (năm 2023) lên 476,39 tỷ USD (năm 2024).³

Đặc biệt, năm 2025 được ghi nhận là một năm bứt phá ngoạn mục với mức tăng trưởng lên tới 8,02% theo đánh giá của các định chế tài chính quốc tế. Sự tăng tốc vĩ mô trong năm 2025 được cấu thành từ ba nguyên nhân chính yếu:

• 1. Sự bùng nổ của xuất khẩu: Khu vực công nghiệp chế biến, chế tạo hoạt động hết công suất khi các doanh nghiệp quốc tế đẩy mạnh nhập khẩu (“front-loading”) nhằm đón đầu và tránh các rủi ro từ việc điều chỉnh thuế quan thương mại của Hoa Kỳ.²¹
• 2. Kích cầu nội địa: Sự phục hồi mạnh mẽ của cầu tiêu dùng trong nước cùng các chính sách tài khóa mở rộng, bao gồm việc tăng tốc giải ngân đầu tư công.²
• 3. Ổn định lạm phát: Chỉ số giá tiêu dùng (CPI) được kiểm soát ở mức lý tưởng 3,45% trong phần lớn thời gian.⁶

Kết quả là, quy mô GDP danh nghĩa năm 2025 dự kiến cán mốc 500 tỷ đến 514 tỷ USD. Hơn thế nữa, tính theo sức mua tương đương (PPP), quy mô kinh tế của Việt Nam năm 2025 được Ngân hàng Thế giới (WB) và Quỹ Tiền tệ Quốc tế (IMF) định giá lên tới 1,81 nghìn tỷ USD, đưa Việt Nam vào top 25 nền kinh tế có quy mô PPP lớn nhất toàn cầu.

Để đạt được những bước tiến dài về quy mô GDP, cấu trúc nền kinh tế Việt Nam đã phải trải qua một quá trình biến đổi sâu sắc. Sự dịch chuyển từ các lĩnh vực giá trị gia tăng thấp sang các lĩnh vực dịch vụ và công nghiệp có hàm lượng công nghệ ngày càng cao là chỉ báo rõ ràng nhất cho một nền kinh tế đang trưởng thành.

3.1. Phân bổ cơ cấu ngành và vai trò của lợi tức nhân khẩu học

Tính đến cuối năm 2024, bức tranh cơ cấu kinh tế đã thể hiện rõ đặc tính của một quốc gia đang trong giai đoạn công nghiệp hóa, hiện đại hóa mạnh mẽ. Khu vực dịch vụ đã vươn lên chiếm tỷ trọng áp đảo lớn nhất với 42,4% GDP, tiếp theo là khu vực công nghiệp và xây dựng với 37,6%, trong khi tỷ trọng của khu vực nông, lâm nghiệp và thủy sản đã thu hẹp xuống mức 11,9%.⁶

Sự mở rộng liên tục của khu vực dịch vụ – từ mức chưa tới 30% GDP vào năm 1988 lên hơn 42% hiện nay – phản ánh những thay đổi nền tảng trong xã hội Việt Nam.²³ Thu nhập bình quân tăng lên kéo theo sự gia tăng của tầng lớp trung lưu, dẫn đến sự bùng nổ của các nền tảng kinh tế chia sẻ (sharing economy), lực lượng lao động tự do (gig economy), các dịch vụ tài chính, y tế cao cấp và đặc biệt là lĩnh vực công nghệ thông tin (ICT).²³ Hơn nữa, việc cổ phần hóa và tái cơ cấu hàng nghìn doanh nghiệp nhà nước (SOEs) từ chỗ đóng góp gần 30% GDP (năm 2017) xuống tỷ trọng thấp hơn, đã nhường dư địa cho các mô hình kinh doanh khởi nghiệp tư nhân phát triển mạnh mẽ.²³ Từ vỏn vẹn 400 startup vào năm 2012, hệ sinh thái khởi nghiệp Việt Nam đã bùng nổ vượt con số 3.000, tạo ra một môi trường kinh doanh linh hoạt và sáng tạo.²³

Toàn bộ sự chuyển dịch cơ cấu này được hậu thuẫn bởi nguồn lực vô giá: “Lợi tức nhân khẩu học” (demographic dividend). Việt Nam hiện đang sở hữu một cấu trúc dân số vàng với 68,4 triệu người (chiếm 67,8% tổng dân số) nằm trong độ tuổi lao động.²² Lực lượng lao động trẻ, có khả năng thích ứng công nghệ cao chính là thỏi nam châm thu hút các nhà đầu tư công nghệ quốc tế. Tuy nhiên, báo cáo vĩ mô chỉ ra một điểm nghẽn nghiêm trọng cản trở quá trình gia tăng năng suất: hiện tại chỉ có khoảng 28,3% lực lượng lao động qua đào tạo có bằng cấp, chứng chỉ.²² Sự thiếu hụt kỹ năng chuyên môn sâu đặt ra áp lực khổng lồ lên hệ thống giáo dục nghề nghiệp nếu Việt Nam muốn dịch chuyển thành công sang các ngành công nghiệp thâm dụng tri thức.

3.2. Dòng vốn FDI và hiệu ứng lan tỏa vào chuỗi giá trị

Khu vực có vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI) tiếp tục đóng vai trò là xương sống của nền kinh tế hướng ngoại. Trong năm 2024, bất chấp những bất định toàn cầu, giải ngân FDI tại Việt Nam vẫn thiết lập kỷ lục ở mức 38,23 tỷ USD, tương đương mức tăng 4,5% so với cùng kỳ.²² Bước sang năm 2025, nguồn vốn giải ngân ước tính duy trì ở mức cao lịch sử với khoảng 25 tỷ USD.²²

Sự dịch chuyển của dòng vốn FDI vào Việt Nam không chỉ đơn thuần là tăng trưởng về lượng mà còn thay đổi rõ rệt về chất lượng. Nếu như 15 năm trước, dòng vốn chủ yếu săn tìm chi phí nhân công rẻ, thì hiện nay, FDI đang hướng thẳng vào lĩnh vực công nghiệp chế biến chế tạo công nghệ cao (thu hút tới 25,6 tỷ USD)²², năng lượng tái tạo, bất động sản công nghiệp và bán dẫn. Nguồn vốn này đến chủ yếu từ các đối tác chiến lược hàng đầu khu vực như Singapore (chiếm 31,7%), Hàn Quốc (14,6%) và Trung Quốc (14,4%).²² Việc Việt Nam tham gia sâu rộng vào 17 Hiệp định Thương mại Tự do (FTA), đi kèm với việc phát triển hệ thống hạ tầng logistics gồm 34 cảng biển và 22 sân bay, đã củng cố vững chắc lợi thế cạnh tranh của quốc gia.²² Tuy nhiên, các nhà đầu tư cũng lưu ý về việc thị trường vẫn duy trì các rào cản pháp lý nhất định, với quyền tiếp cận thị trường có điều kiện trong một số lĩnh vực nhạy cảm như ngân hàng, thương mại điện tử và viễn thông.²²

Dù có nền tảng vững chắc từ năm 2025, bước sang đầu năm 2026, nền kinh tế thế giới và Việt Nam lập tức phải đối mặt với những thử thách khắc nghiệt. Sự bùng nổ và leo thang của các cuộc xung đột vũ trang là minh chứng cho thấy nền kinh tế có độ mở cao sẽ dễ bị tổn thương như thế nào trước các rủi ro ngoại sinh.

4.1. Khủng hoảng Trung Đông, áp lực lạm phát và đứt gãy chuỗi cung ứng (Tháng 4/2026)

Tháng 3 và tháng 4 năm 2026 ghi nhận một “cú sốc kép” về năng lượng và tài chính do sự leo thang tột độ của cuộc xung đột tại khu vực Trung Đông, đặc biệt là cuộc đối đầu trực diện liên quan đến Mỹ, Israel và Iran.²⁴ Sự can thiệp quân sự đã dẫn đến nguy cơ phong tỏa tuyến hàng hải huyết mạch tại Eo biển Hormuz – nơi trung chuyển một lượng khổng lồ dầu mỏ toàn cầu.²⁵ Định chế tiền tệ toàn cầu như IMF đã phải phát đi cảnh báo khẩn cấp, hạ dự báo tăng trưởng kinh tế thế giới xuống chỉ còn 3,1% và cảnh báo lạm phát sẽ bùng phát trở lại.²⁵

Đối với Việt Nam, dư chấn từ “tâm chấn” Trung Đông lập tức lan truyền vào thị trường nội địa. Do phải nhập khẩu lượng lớn nguyên nhiên liệu, cú sốc giá dầu thế giới lập tức chuyển hóa thành lạm phát chi phí đẩy. Chỉ tính riêng trong tháng 3/2026, giá các loại nhiên liệu đã có bước “nhảy vọt” bất thường: giá xăng E5 RON 92 tăng hơn 4.700 đồng/lít (tăng 26,2%), trong khi dầu diesel tăng phi mã tới hơn 17.000 đồng/lít (tương đương mức tăng 57,4% so với bình quân tháng trước).²⁶ Sự biến động với biên độ lớn (vượt xa thông lệ 4-8% của các năm trước) kéo theo giá thành sản xuất hàng hóa, cước phí vận tải logistics và giá vật liệu xây dựng leo thang.²⁴ Điều này đặt ra áp lực nặng nề lên nỗ lực giải ngân các dự án đầu tư công trọng điểm và đe dọa biên lợi nhuận của các doanh nghiệp xuất khẩu.

4.2. Phản ứng chính sách tiền tệ và sự thay đổi cán cân tiền tệ

Sự đứt gãy năng lượng không chỉ gây lạm phát mà còn làm thay đổi cán cân tiền tệ toàn cầu. Báo cáo thị trường chỉ ra sự nổi lên của nhóm “đồng tiền hàng hóa” (commodity currencies) như Đô la Australia (AUD) hay Krone Na Uy (NOK) khi nguồn cung tài nguyên bị thắt chặt.²⁸ Sự lên giá của nhóm tiền tệ này, kết hợp với các động thái địa chính trị phức tạp, tạo sức ép tỷ giá lớn lên Việt Nam Đồng (VND). Ngân hàng Nhà nước buộc phải cân đối giữa việc cung cấp thanh khoản hỗ trợ doanh nghiệp và việc neo giữ tỷ giá để tránh nhập khẩu lạm phát.

Theo Ngân hàng Phát triển Châu Á (ADB) trong báo cáo Triển vọng Phát triển Châu Á (ADO) cập nhật cuối tháng 4/2026, lạm phát của Việt Nam được dự báo có thể bị đẩy lên mức 4,0% trong năm 2026.²¹ ADB khuyến nghị Chính phủ Việt Nam và các nước trong khu vực ưu tiên chính sách “ổn định hơn là kìm nén” (stabilization over suppression).²¹ Về mặt cốt lõi, điều này có nghĩa là chấp nhận để giá năng lượng tăng theo cơ chế thị trường nhằm tạo động lực cắt giảm tiêu thụ không cần thiết, thúc đẩy chuyển đổi sang năng lượng sạch, thay vì sử dụng ngân sách nhà nước để trợ giá cào bằng (general subsidies) gây bóp méo thị trường và làm kiệt quệ dư địa tài khóa.²¹ Ngoài ra, để giảm bớt sự phụ thuộc vào vốn tín dụng ngân hàng nội địa trong thời kỳ biến động lãi suất, việc làm sâu sắc thị trường trái phiếu doanh nghiệp, minh bạch hóa thông tin tài chính là giải pháp sống còn để huy động dòng vốn trung và dài hạn.²¹

Bất chấp những rủi ro ngắn hạn trong năm 2026, Chính phủ và Quốc hội Việt Nam đã vạch ra một lộ trình chiến lược cực kỳ tham vọng cho 5 năm tới. Phương châm “Kỷ nguyên mới, kỷ nguyên vươn mình của dân tộc” được đưa ra nhằm kiến tạo một sức bật mới, giải phóng toàn bộ sức sản xuất, bứt phá vượt qua những rào cản mang tính chu kỳ.¹⁷

5.1. Kịch bản tăng trưởng 10% và sự tái thiết lập tỷ lệ ICOR

Trong khi các tổ chức tài chính quốc tế như Ngân hàng Thế giới (WB) dự báo tăng trưởng của Việt Nam ở mức khá thận trọng là 6,3% trong năm 2026 và 7,6% trong năm 2027², thì Quốc hội khóa XVI đã quyết nghị một mục tiêu mang tính cách mạng: phấn đấu tăng trưởng GDP bình quân đạt từ 10%/năm trở lên cho toàn giai đoạn 2026 – 2030.⁷ Kịch bản tăng trưởng hai con số này là công cụ duy nhất để hiện thực hóa các mốc tài chính quốc gia: đưa GDP bình quân đầu người vọt lên mức khoảng 8.500 USD vào năm 2030¹¹, đưa Việt Nam lọt vào top 30 nền kinh tế hàng đầu thế giới.¹² Đồng thời, quy mô GDP tuyệt đối hướng tới mốc 780 – 800 tỷ USD vào cuối thập kỷ này.

Để giải bài toán tăng trưởng 10% trong bối cảnh dư địa kích cầu và mở rộng đầu tư theo chiều rộng đã dần cạn kiệt, cốt lõi của chiến lược nằm ở việc nâng cao hiệu quả phân bổ vốn và năng suất tổng hợp.²⁹ Sự thay đổi căn bản nhất thể hiện qua chỉ tiêu giảm mạnh hệ số ICOR từ mức bình quân 6,3 của giai đoạn 2021-2025 xuống chỉ còn 4,8 trong giai đoạn 2026-2030.⁴ Việc kéo giảm ICOR mang hàm ý sâu sắc về mô hình tăng trưởng: Việt Nam đang chính thức chấm dứt kỷ nguyên tăng trưởng dựa trên thâm dụng vốn đắt đỏ và kém hiệu quả, chuyển sang kỷ nguyên tăng trưởng dựa trên chất lượng đầu tư, đổi mới công nghệ và tri thức. Cùng với đó, vốn đầu tư nhà nước dự kiến tăng bình quân 22%/năm, nhưng đóng vai trò là “vốn mồi”, kéo theo vốn đầu tư khu vực ngoài nhà nước tăng khoảng 20%/năm và vốn FDI tăng 18%/năm. Tỷ trọng đóng góp của Năng suất các yếu tố tổng hợp (TFP) vào tăng trưởng được kỳ vọng đạt mức 45%, đồng thời năng suất lao động xã hội bình quân sẽ tăng trưởng trên 6.5%/năm.³⁰

5.2. Công nghiệp Bán dẫn: Vũ khí định vị chiến lược (C=SET+1)

Trụ cột đầu tiên để hiện thực hóa khát vọng tăng trưởng 10% là ngành công nghiệp vi mạch bán dẫn. Ngày 21/09/2024, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 1018/QĐ-TTg phê duyệt “Chiến lược phát triển công nghiệp bán dẫn Việt Nam đến năm 2030, tầm nhìn 2050”.³¹ Chiến lược này không chỉ là bản quy hoạch công nghiệp đơn thuần mà là một nỗ lực định vị lại năng lực cốt lõi của quốc gia trên bàn cờ công nghệ thế giới thông qua công thức chiến lược “C=SET+1”.³⁴ Trong đó:

• C (Chip): Trọng tâm là làm chủ quá trình nghiên cứu, thiết kế và sản xuất chip bán dẫn.
• S (Specialized): Nhắm vào ngách vi mạch chuyên dụng (ASIC), tối ưu hóa nguồn lực.
• E (Electronics): Coi ngành công nghiệp điện tử hiện hữu là bệ phóng sản xuất nền tảng.
• T (Talent): Xây dựng nguồn nhân lực chất lượng cao, với mục tiêu đào tạo hơn 100.000 kỹ sư và chuyên gia bán dẫn trong giai đoạn 2030 – 2040.³⁴
• + 1 (Việt Nam): Khẳng định vị thế của Việt Nam như một điểm đến an toàn, mới mẻ và đáng tin cậy trong chuỗi cung ứng toàn cầu (“China Plus One” hoặc “Taiwan Plus One”).³⁴

Chiến lược này đặt ra lộ trình ba giai đoạn tham vọng. Trong Giai đoạn 1 (2024-2030), Việt Nam mục tiêu thu hút FDI có chọn lọc để hình thành ít nhất 100 doanh nghiệp thiết kế vi mạch, 1 nhà máy sản xuất quy mô nhỏ (fab) và 10 nhà máy đóng gói, kiểm thử (ATP).³⁷ Đến năm 2030, doanh thu hàng năm từ công nghiệp bán dẫn dự kiến đạt trên 50 tỷ USD, và ngành công nghiệp điện tử hỗ trợ sẽ mang lại doanh thu vượt 485 tỷ USD.³⁴ Tốc độ tăng trưởng giá trị gia tăng của các ngành này được kỳ vọng duy trì từ 15 – 20% mỗi năm. Tiến tới Giai đoạn 3 (2040-2050), quy mô doanh thu công nghiệp điện tử sẽ vượt 1.045 nghìn tỷ USD, đưa Việt Nam trở thành một trong các trung tâm làm chủ R&D bán dẫn hàng đầu thế giới.³⁴

5.3. Kinh tế số và đổi mới sáng tạo hạ tầng

Song hành cùng phần cứng bán dẫn, kinh tế số được xác định là động lực mềm mang tính bao trùm. Tính đến đầu giai đoạn này, kinh tế số đã đóng góp khoảng 18 – 20% vào GDP của Việt Nam.³⁰ Tuy nhiên, mục tiêu dài hạn đòi hỏi tỷ trọng này phải tăng lên mức tối thiểu 30% GDP vào năm 2030, và chiếm ít nhất 50% GDP vào năm 2045.⁴⁰

Quyết định phê duyệt chiến lược hạ tầng số định hướng đến năm 2030 (được ban hành bởi Phó Thủ tướng Thường trực Nguyễn Hòa Bình) đặt ra các chỉ tiêu kỹ thuật số cực kỳ cụ thể nhằm xây dựng nền tảng vững chắc cho kinh doanh và quản trị công. Đến năm 2030, mạng băng rộng di động 5G sẽ được mở rộng vùng phủ sóng tới 99% dân số toàn quốc.³⁹ Chính phủ tập trung xây dựng các Trung tâm Dữ liệu Siêu lớn (Hyperscale Data Centers) tích hợp trí tuệ nhân tạo (AI) và đáp ứng các tiêu chuẩn xanh khắt khe (chỉ số hiệu quả sử dụng năng lượng – PUE không vượt quá 1,4).³⁹ Đột phá về hành chính số cũng được nhấn mạnh, với mục tiêu mọi công dân đều sở hữu danh tính số kết nối IoT, và hơn 50% dân số trưởng thành sử dụng chữ ký số cá nhân.³⁹ Việc số hóa toàn diện sẽ cấu trúc lại các chuỗi cung ứng truyền thống, cắt giảm sâu chi phí trung gian (transaction costs), từ đó trực tiếp nâng cao năng suất TFP của toàn nền kinh tế.

5.4. Chuyển đổi xanh (Net-Zero) và nâng cấp hạ tầng kết nối chiến lược

Để duy trì cỗ máy tăng trưởng hai con số, hệ thống hạ tầng giao thông và năng lượng đóng vai trò như các “mạch máu” sống còn. Trong quy hoạch chiến lược 2026-2030, đầu tư công được sử dụng làm nguồn vốn mồi để dẫn dắt nền kinh tế. Mục tiêu giao thông cốt lõi là hoàn thành đầu tư và đưa vào sử dụng thêm 1.655 km đường bộ cao tốc trong vòng 5 năm tới, đảm bảo đến năm 2030 toàn quốc có trên 5.000 km đường bộ cao tốc, gỡ bỏ triệt để các điểm nghẽn về logistics và kết nối các vùng kinh tế trọng điểm. Sự hoàn thiện hạ tầng này kết hợp với mạng lưới sân bay và cảng biển biển sâu sẽ đưa chi phí logistics tại Việt Nam tiệm cận với mức trung bình của thế giới.

Bên cạnh hạ tầng giao thông, hạ tầng năng lượng đối mặt với áp lực chưa từng có để đảm bảo cả mục tiêu tăng trưởng và các cam kết quốc tế về môi trường. Dưới định hướng của Quy hoạch điện VIII (PDP8) và Quyết định số 1658/QĐ-TTg phê duyệt “Chiến lược quốc gia về tăng trưởng xanh giai đoạn 2021 – 2030, tầm nhìn 2050″²², Việt Nam đã cam kết quốc tế tại COP27 về việc đạt mức phát thải ròng bằng ‘0’ (net-zero) vào năm 2050, đồng thời giảm 30% lượng khí thải metan và chấm dứt nạn phá rừng vào năm 2030.¹

Sự chuyển dịch mang tính cơ cấu từ năng lượng hóa thạch sang năng lượng tái tạo, phát triển kinh tế tuần hoàn, không chỉ giúp đáp ứng tiêu chuẩn Cơ chế Điều chỉnh Biên giới Carbon (CBAM) và các khung ESG (Môi trường, Xã hội, Quản trị) ngày càng khắt khe của Liên minh Châu Âu (EU)²⁰, mà còn là phương thức tối ưu nhằm đảm bảo an ninh năng lượng nội địa trước những cú sốc từ thị trường dầu mỏ Trung Đông. ADB cũng đã cam kết huy động 6 tỷ USD đến năm 2030 để hỗ trợ thị trường vốn Đông Nam Á và cung cấp các khoản tín dụng xanh lớn (như gói 173 triệu USD cho dự án điện gió Lotus) nhằm tiếp sức cho quá trình chuyển đổi sinh thái của Việt Nam.²¹

5.5. Cải cách thể chế và gỡ bỏ điểm nghẽn nguồn lực

Yếu tố cuối cùng, nhưng lại mang tính quyết định nhất để thực thi thành công kịch bản tăng trưởng 10%, là cải cách thể chế. Theo các nhà phân tích vĩ mô, dư địa tăng trưởng hiện nay không chỉ nằm ở việc mở rộng quy mô vốn đầu tư hay kích thích tổng cầu cơ học, mà cốt lõi nằm ở việc nâng cao chất lượng điều hành, tạo môi trường kinh doanh thuận lợi, minh bạch.²⁹

Nghị quyết của Trung ương và Quốc hội nhấn mạnh việc phải đổi mới tư duy xây dựng pháp luật: từ chỗ thiên về “quản lý” sang hướng khuyến khích sáng tạo, gỡ bỏ các thủ tục hành chính cồng kềnh nhằm giải phóng triệt để sức sản xuất của xã hội.¹⁸ Điểm nhấn đặc biệt là việc xây dựng một cơ chế bảo vệ những cán bộ có tư duy đổi mới, dám nghĩ, dám làm vì lợi ích chung, tránh tình trạng sợ trách nhiệm, đùn đẩy công việc đã cản trở tốc độ giải ngân vốn đầu tư công trong quá khứ.¹⁸ Việc thực thi chiến lược chống lãng phí, rà soát hiệu quả hệ thống cơ quan nhà nước, tinh gọn tổ chức theo mô hình mới cũng được xác định là bước tiến quan trọng để tối ưu hóa nguồn lực ngân sách.¹⁰ Hơn nữa, việc triển khai hiệu quả Nghị quyết số 68 của Bộ Chính trị về phát triển kinh tế tư nhân và thiết lập Trung tâm Tài chính Quốc tế (IFC) là các bước đệm nền tảng để thu hút các nguồn vốn khổng lồ từ tư nhân và quốc tế.”